Wat is probleemgedrag?
Over het algemeen spreken we pas van probleemgedrag als het vaak voorkomt, in meerdere situaties, lang duurt en het gedrag schade aanricht aan de betrokkene zelf of aan anderen.
De beoordeling in hoeverre een kind probleemgedrag vertoont heeft altijd een subjectief tintje. Wat de één opstandig gedrag noemt, zal de ander misschien een gezonde vorm van assertiviteit vinden.
Het is dan ook gewenst om de eigen waarneming en opinie voor te leggen aan anderen: collega's, ouders/verzorgers, interne begeleider of externe deskundige. Dit geldt des te sterker voor beginnende of minder ervaren leerkrachten.

Welke stappen zijn gewenst bij de aanpak van probleemgedrag?

• Stap 1 Signalering
• Stap 2 Probleemverkenning
• Stap 3 Hulpvraag en handelingsplan
• Stap 4 Reflectie en evaluatie

Stap 1
Signalering

• Welke kinderen hebben problemen?
  Dit kan spontaan blijken, maar ook door op meer systematische wijze gegevens te verzamelen op vooraf vastgestelde momenten. Met gebruikmaking van een gedragsbeoordelings-instrument of observatielijst. Bijvoorbeeld binnen het kader van een leerlingvolgsysteem.
  Deze instrumenten zijn vaak gestandaardiseerd, waardoor de eigen interpretatie en mening meer naar de achtergrond verdwijnen.
  Zie Leerlingvolgsysteem en Registratie & Observatie bij bronnen.

Stap 2
Probleemverkenning

• Wat is er precies te zien, in welke situaties en hoe vaak? Welke oorzaken spelen mogelijk een rol?
  Bij het ontstaan van probleemgedrag speelt vaak een heel cluster van factoren een rol. Bijvoorbeeld: een gebrekkige sociaal-emotionele ontwikkeling (gevoelens, zelfbeeld, sociale vaardigheden), organische defecten, bepaalde karaktertrekken, negatieve invloeden vanuit de thuis- of schoolsituatie.
  Bij het signaleren van problemen is een grondige analyse van mogelijke oorzaken noodzakelijk om een handelingsplan te kunnen maken. Zie Registratie & Observatie bij bronnen.
• Wat is de uitlokker? In welke situaties doet het probleemgedrag zich wel voor en in welke niet?
  De context speelt altijd een belangrijke rol. Zo kan probleemgedrag zich bijvoorbeeld frequent voordoen in vrije spelsituaties met weinig sociale controle van volwassenen, terwijl het zich nauwelijks manifesteert in een sterk gestructureerde klassensituatie. Maar het kan natuurlijk ook juist andersom blijken te zijn.
• Wie zijn er bij betrokken? Wat is de betekenis van het probleemgedrag voor het kind?
  Soms lokken kinderen negatieve aandacht uit met hun probleemgedrag. Louter en alleen omdat ze niet vaardig genoeg zijn om op een positieve manier aandacht te trekken. Deze informatie is belangrijk om de vaak verborgen vraag om hulp scherp te krijgen.
• Welke invloed heeft het probleemgedrag op mij?
  Actie roept reactie op. In de praktijk is de kans groot dat een negatieve actie een negatieve reactie oproept. Om niet in die neerwaartse spiraal terecht te komen, is het goed je bewust te zijn van de eigen gevoelens en reacties.

Bij deze probleemverkenning ligt het voor de hand dat we niet alleen naar het desbetreffende kind kijken. Het vraagt ook om verkenning van het sociaal- en emotioneel klimaat en het eigen gedrag (relatie met het kind) de onderwijsleersituatie (adaptiviteit, groepssamenstelling, e.d.), de gezinssituatie (pedagogische aanpak, gezinsproblemen), omgevingsfactoren (vriendjes). Hoe u kunt bijdragen aan het sociaal- en emotioneel klimaat en het eigen gedrag van het kind kijk op "Werken aan": Algemeen paragraaf 5 en 6.

Voor de analyse is soms een gesprek met het kind, de ouders/verzorgers en overleg met één of meer collega's (interne begeleiding, leerlingenbespreking, e.d.) voldoende.
Voor verdere analyse heeft de interne- of schoolbegeleider diverse instrumenten ter beschikking. In ernstige gevallen is doorverwijzing naar hulpverlenende instanties noodzakelijk, uiteraard met toestemming van de ouders/verzorgers of bij mishandeling en misbruik in overleg met het kind.

Stap 3
Hulpvraag en handelingsplan

• Wat is nu precies het probleem dat we aan willen pakken?
• Hoe kan ik het beste op de hulpvraag reageren? Een positieve en consequente basishouding is uiteraard noodzakelijk, al gaat dat soms met horten en stoten. Welk voorbeeld geef ikzelf in de omgang met kinderen? Kijk op "Werken aan", paragraaf 5. Voor een analyse van uw eigen gedrag kunt u de vragenlijst "Eigen voorbeeld" gebruiken.
• Hoe gaan we het probleem aanpakken? Wie doet wat en wanneer?
  Bij ernstig probleemgedrag is een handelingsplan noodzakelijk. Dit vraagt om overleg met collega's, ouders en eventueel externe deskundigen. Hoe u kunt bijdragen aan het verbeteren van de school- en thuissituatie kijk op "Werken aan": Algemeen, paragraaf 7.
  Universele wondermiddelen bestaan niet, het blijft vaak zoeken naar de meest effectieve aanpak. Werken volgens plan, in overleg met anderen, kan ervoor zorgen dat het zoeken wat professioneler wordt.

Stap 4
Reflectie en evaluatie

• In hoeverre is de afgesproken aanpak consequent uitgevoerd?
• Wat leverde het op in positieve en negatieve zin?
• Welke bijstellingen of nieuwe afspraken zijn gewenst?