Elk kind heeft een gezonde vorm van agressie en opstandigheid nodig om zijn leefwereld te ontdekken. Hij leert zijn grenzen kennen en zijn territorium af te bakenen. De begrippen agressie, agressief gedrag en geweld worden vaak door elkaar gebruikt. Het begrip "agressie" is een instinct dat (bij iedereen) in potentie aanwezig is (zie eerste zin). Het begrip "agressief gedrag" is instinctief gedrag dat wordt omgezet in aanvallend gedrag dat schade tot gevolg heeft. Het begrip "geweld" is een uiting van agressief gedrag en leidt tot fysiek en/of mentale beschadiging. Agressief gedrag wordt bepaald door aanleg en omgeving en vaak gemodelleerd door voorbeelden van thuis, straat, tv en school. Als het kind agressie en geweld gebruikt om iets gedaan te krijgen en of met de intentie om schade toe te brengen aan mensen, dieren of dingen spreken we van probleemgedrag.
Agressie kan ook voorkomen als gevolg van gevoelens van onzekerheid of onveiligheid vanwege een nieuwe situatie. Dit agressieve gedrag heeft echter meestal een tijdelijk karakter.
Agressief gedrag is een van de lastigste problemen die je als leerkracht kunt tegenkomen. Kinderen lijden eronder en leerkrachten moeten vaak vervelende maatregelen nemen. De sfeer in de klas en op school kan erdoor verziekt worden.

1. Hoe kom ik achter de oorzaak van agressief en gewelddadig gedrag?
2. Hoe ga ik in de klas met agressieve en gewelddadige kinderen om?
3. Wie betrek ik erbij?
4. Hoe verantwoord ik mijn aanpak?
   

1. Hoe kom ik achter de oorzaak van agressief en gewelddadig gedrag?
De onderstaande tips kunnen in willekeurige volgorde gebruikt worden.

• Observeer het kind gedurende een periode aandachtig.
• Analyseer uw eigen gedrag.
• Analyseer de onderwijsleersituatie.
• Praat met ouders/verzorgers van het kind.
• Bepaal de oorzaak van het agressieve en gewelddadige gedrag.

Observeer het kind gedurende een periode aandachtig
In de normale ontwikkeling van het kind zien we bij drie- tot vier- en vijfjarigen een toename van agressief gedrag; bij jongens is dat duidelijker dan bij meisjes. Dit is de leeftijd waarop een versnelling van de sociale ontwikkeling plaatsvindt. Het kind ziet nog niet even duidelijk de grens tussen eigen wensen en behoeften en die van anderen.
Normaal gesproken neemt daarna het agressieve gedrag af. De agressie wordt gerichter gebruikt en verbale uitingen nemen toe.
Agressieve kinderen kunnen een aantal gedragingen 

Het is verstandig om het kind te observeren in allerlei verschillende situaties op school. Bijvoorbeeld tijdens de lessen, op de speelplaats, tijdens de gymles, bij momenten van vrij werken. Bepaal in welke situatie het gedrag het meest naar voren komt.

Loop vervolgens uw bevindingen na en ga na of er een oorzaak aan te wijzen is voor het agressieve gedrag van het kind. Als u geen oorzaak kunt aangeven, is het verstandig om hulp van deskundigen in te roepen.

Analyseer het pedagogisch klimaat en uw eigen rol daarbij
Niet alleen het kind, maar ook de omgeving speelt een rol bij agressief en gewelddadig gedrag van kinderen. De sfeer in de klas en is daarbij erg belangrijk.
U dient zich daarom de vraag te stellen of het pedagogisch klimaat in de groep veilig is?
Kinderen kunnen gesloten of angstig gedrag vertonen als ze zich niet veilig voelen in de klassituatie. Wat is het belang van een goed sociaal-emotioneel klimaat en hoe kan ik dat verbeteren?, kijk op "Werken aan": Algemeen, paragraaf 6.

U als leerkracht maakt echter ook deel uit van het pedagogisch klimaat. U bent immers de spil in de klas. Stel uzelf een aantal vragen: 

Analyseer de onderwijsleersituatie
De onderwijsleersituatie kan voor kinderen niet uitdagend genoeg zijn en daardoor agressief gedrag bij kinderen bevorderen. Bij het analyseren van de kenmerken van de onderwijsleersituatie zijn de volgende aspecten belangrijk:

• Stel ik te hoge/lage eisen aan het kind?
• Zijn de taken die het kind doet te moeilijk of te makkelijk?
• Zijn de taken duidelijk genoeg?
• Is er een duidelijke structuur bij de verschillende activiteiten?
• Hebben de kinderen genoeg bewegingsruimte in de klas en op school?
• Is de omgeving gevarieerd genoeg voor de kinderen?
• Is er sprake van een veilige omgeving?

Praat met ouders/verzorgers van het kind
Schenk aandacht aan bijvoorbeeld de volgende aspecten:

• Hoe is de thuissituatie van het kind?
  Het kan zijn dat emotionele problemen thuis bijdragen aan de het agressieve en of gewelddadige gedrag van het kind. Bijvoorbeeld als de ouders of verzorgers in een scheiding verwikkeld zijn, als er een broertje of zusje gestorven is of als er sprake is van werkeloosheid in het gezin.
• Hoe is het opvoedingsgedrag thuis?
  Wordt er thuis bijvoorbeeld lijfelijk gestraft? Worden agressieve uitlatingen getolereerd? Wordt er consequent gehandeld en gestraft?
  Agressief gedrag komt veel vaker voor bij kinderen waarvan de ouders, dikwijls uit onmacht, zelf agressief straffen of koel afwijzend zijn. Het kind leert dan hoe het zijn agressie kan kwijtraken. Het imiteert het gedrag van de ouders. Daarbij is het belangrijk te weten dat wat in onze cultuur als fout wordt beschouwd, in andere culturen normaal kan zijn.
  Ook kan het niet consequent hanteren van de regels door ouders agressief gedrag bij kinderen bevorderen.
• Hoe zijn de woonomstandigheden?
  Heeft het kind genoeg ruimte om te bewegen?

Bepaal de oorzaak van het agressieve en gewelddadige gedrag
Om inzicht te krijgen in het agressieve gedrag, dient het gedrag in kaart gebracht te worden. Belangrijke vragen die u hierbij kunt stellen zijn:

1. Welk soort agressief gedrag is het (motorisch, verbaal, mimisch)?
2. Wat is de achtergrond van het agressieve gedrag? Is het bijvoorbeeld zonder aanleiding, verdedigend of verkrijgen van bezit, aandacht trekken, afstraffen van de agressie van een ander of onzekerheid?
3. Hoe ernstig is het agressieve gedrag?
4. Hoe vaak komt het gedrag voor?
5. Is agressief gedrag gekoppeld aan een bepaalde situatie?

Loop uw bevindingen na en ga na of er een oorzaak aan te wijzen is voor het agressieve gedrag van het kind. Als u geen oorzaak kunt aangeven, is het verstandig om hulp van deskundigen in te roepen.

2. Hoe ga ik in de klas met agressieve en gewelddadige kinderen om?
Het is belangrijk om agressief gedrag van kinderen in de kiem te smoren. Kinderen hebben namelijk snel door dat agressief gedrag hen voordeel oplevert (aanzien, macht of vervulling van eigen behoeften). Ze kunnen dan de smaak te pakken krijgen.

• Bevorder het pedagogisch klimaat in de klas.
• Stimuleer sociale vaardigheden en sociale relaties.
• Hanteer een consequente afwijzende houding ten opzichte van agressief gedrag.
• Bekommer u ook om het slachtoffer.

Bevorder het pedagogisch klimaat in de klas
Kinderen kunnen agressief gedrag vertonen als ze zich niet veilig voelen in de klassituatie. Het pedagogisch of sociaal-emotioneel klimaat in de klas is daarom erg belangrijk. Om het pedagogisch of sociaal-emotioneel klimaat te bevorderen kunt u gebruik maken van 6. Wat is het belang van een goed sociaal-emotioneel klimaat en hoe kan ik dat verbeteren?, kijk op "Werken aan": Algemeen, paragraaf 6.
Dat betekent overigens niet dat we moeten streven naar een volledig rimpelloos schoolleven. Hoe zou een kind anders kunnen leren op een acceptabele manier met eigen agressie om te gaan. We kunnen echter wel erop letten dat kinderen niet met onnodige agressie-oproepende situaties worden opgezadeld.

Stimuleer sociale vaardigheden en sociale relaties
Een verklaring voor agressief gedrag kan zijn dat het kind gefrustreerd is doordat iets niet gelukt is of dat het gedwarsboomd of onrechtvaardig behandeld is. Het kind is niet in staat om op een 'normale' manier te reageren en uit zich door middel van het tonen van agressief gedrag.
Ook kan het zijn dat een kind bepaalde persoonlijkheidskenmerken heeft die ervoor zorgen dat hij of zij in een bepaalde situatie niets anders kan dan agressief gedrag vertonen.
Lessuggesties om de sociale vaardigheden en sociale relaties van kinderen te stimuleren vindt u in het hoofdstuk "Werken aan".

Hanteer een consequente afwijzende houding ten opzichte van agressief gedrag
Er is een theorie die stelt dat agressief gedrag is aangeleerd. Kinderen leren agressief gedrag doordat ze er bijvoorbeeld van volwassenen of van andere kinderen (groepsdruk!) de nodige aandacht voor krijgen. Ook leren kinderen veel gedrag door het imiteren van anderen, kinderen of volwassenen. Als volwassenen in hun omgeving agressie in de omgeving of bijvoorbeeld op televisie relativeren of afkeuren is de invloed op het kind minder.
Uit ervaring is gebleken dat een niet consequente houding juist agressieverhogend werkt omdat het kind niet weet waar het aan toe is.

Bekommer u ook om het slachtoffer
Sommige kinderen laten (soms letterlijk!) over zich heen lopen. Ze lokken als het ware agressief gedrag bij klasgenoten uit. Onderzoek heeft aangetoond dat kinderen die zich de kaas van het brood laten eten, er ongewild voor zorgen dat bij klasgenoten meer agressie naar buiten komt. Door dergelijke kwetsbare kinderen te leren en aan te moedigen voor zichzelf op te komen, snijdt het mes dus aan twee kanten. Laat slachtoffers dus niet aan hun lot over, maar praat met ze over manieren waarop ze zichzelf beter kunnen verdedigen en verweren. Daarnaast kan een gesprek met de dader, waarin het slachtoffer zijn ongenoegen uit, ook verrassende uitkomsten bieden.

3. Wie betrek ik erbij?
De activiteiten die u op school doet om de kinderen te leren minder agressief en gewelddadig te zijn, hebben weinig zin als ze thuis niet ondersteund worden. Het is daarom belangrijk om de ouders/verzorgers van uw bevindingen en activiteiten op de hoogte te stellen. Belangrijke punten daarbij zijn:

• praat de ouders/verzorgers geen schuldgevoel aan,
• wees begripvol naar de ouders/verzorgers,
• praat ook over positieve eigenschappen die het kind heeft,
• zoek samen naar een oplossing.

Ouders/verzorgers kunnen zelf ook een bijdrage leveren aan het leren minder agressief en gewelddadig te worden. Ouders/verzorgers kunnen bijvoorbeeld proberen hun kinderen duidelijke opdrachten te geven en hen positief te benaderen en te waarderen.
Als er een gezamenlijk traject is opgezet, houd de ouders/verzorgers dan ook regelmatig op de hoogte van uw bevindingen en het resultaat van de activiteiten op school. Vraag de ouders/verzorgers ook naar hun bevindingen.
Speciale aandacht dient u hier te hebben voor kinderen met een multiculturele achtergrond. Het contact met ouders/verzorgers verloopt in die gevallen soms anders dan bij 'gewone' Nederlandse kinderen.

4. Hoe verantwoord ik mijn aanpak?
Maak vanaf het begin een rapportage van uw bevindingen en van de activiteiten die u instelt om te leren omgaan met het agressieve en of gewelddadige gedrag van het kind. Dat kan bijvoorbeeld door een logboek bij te houden, waarin u uw aanpak beschrijft en de mogelijke positieve en negatieve gevolgen van die aanpak. Op die manier kunt u na een bepaalde tijd ook constateren of er daadwerkelijk verbetering in de situatie is.
Zorg ervoor dat deze rapportage ook voor de ouders/verzorgers beschikbaar is.