Van welke bronnen kan ik gebruik maken:
1. Waarom is aandacht voor waarden en normen belangrijk? Waarden Normen
Waarden 
en normen
Waarden zijn opvattingen. Opvattingen over gedragingen en situaties over mensen en dingen, etc. Die waarden of opvattingen drukken we uit in woorden als: mooi, lelijk, fijn, vervelend, eerlijk, oneerlijk, moedig, laf, belangrijk, onbelangrijk.
zijn belangrijk omdat ze richting geven aan ons bestaan: ze beïnvloeden ons doen en laten, ons zelfbeeld en zelfvertrouwen, onze relaties met anderen.
Normen zijn concrete regels en voorschriften voor ons handelen in bepaalde situaties. Ze vertalen waarden in concreet gedrag.
Vaak zijn we ons nauwelijks bewust, dat we waarden en normen hanteren. Laat staan dat we ons realiseren welke waarden en normen we hanteren. Om meer greep te krijgen op ons eigen gedrag en dat van anderen, is het belangrijk dat we ons realiseren welke waarden en normen erachter steken.
Voortdurend toetsen we ons eigen en andermans doen en laten aan waarden en normen. Welke waarden en normen dat zijn, hangt van veel factoren af, bijvoorbeeld: opvoeding, levensbeschouwing, levenservaring en levensomstandigheden.
Het is niet verwonderlijk dat normen en waarden waarmee kinderen worden geconfronteerd, nogal eens met elkaar in strijd zijn: wat thuis mag, mag niet altijd ook op school of omgekeerd. En wat moet je doen, als je tegelijkertijd eerlijk moet zijn en ook je vriendinnetje niet wil verraden? Kinderen komen daardoor soms in de knoei.
Kinderen met een andere culturele en etnische achtergrond gaan heel bewust om met waarden en normen, omdat zij dagelijks geconfronteerd worden met verschillende en soms conflicterende waarden. Dat ze een minderheid vormen in onze samenleving geeft hen in dat opzicht een voordeel.
Daarom is het belangrijk, dat we kinderen leren omgaan met waarden en normen. Zowel met waarden en normen die thuis gelden, als die op school gelden en die in de omgeving gelden en eventuele verschillen daartussen. Door kinderen te helpen waarden en normen te verhelderen, helpen we hen bewust te worden van hun eigen denken en handelen, met als achterliggend doel een groeiende zelfstandigheid, toenemend zelfvertrouwen en een zelfbewuste levenshouding.
2. Hoe kan ik de ontwikkeling van waarden en normen stimuleren?
Leg meer nadruk op het verhelderen en ontwikkelen van waarden en normen dan op overdracht
Twee factoren spelen hierbij een rol. Allereerst de visie op de opvoeding, bewust of onbewust. In de tweede plaats de leeftijd van de kinderen met daaraan gekoppeld de mate van zelfstandigheid.
Er zijn verschillende manieren om waarden en normen te stimuleren. We besteden hier aandacht aan: overdracht en verhelderen en ontwikkelen.
Bij overdracht worden de waarden en normen ingeprent, door kinderen bij bepaalde problemen te betrekken en hen mee te laten denken en hen uiteindelijk een wijze les te vertellen.
Het probleem bij waardenoverdracht is dat er verschillende groepen zijn, waarmee het kind in aanraking komt. Welke waarden en normen zijn dan juist?
Bij verhelderen en ontwikkelen gaat het erom dat kinderen zich bewust worden van hun handelen door erop te reflecteren.
Het onderwijs moet de aanwezige waarden en normen verhelderen.
Dat kunnen waarden en normen van het kind zelf zijn, maar ook de waarden en normen van een groep, de school of de samenleving. Centraal hierbij staan de persoonlijke opvattingen van de kinderen en het duidelijk maken dat er verschillen tussen menselijke opvattingen bestaan. Daarom is het belangrijk als leerkracht kennis te nemen van de waarden en normen die bij de kinderen aanwezig zijn. Het accent ligt op verbetering van zaken als:
Maak bij het bespreken van waarden en normen gebruik van alledaagse situaties Situatieschets Speelkwartier
Kinderen worden in toenemende mate geconfronteerd met verschillen in waarden en normen. Op school gelden soms andere regels dan thuis. Vooral bij kinderen met een andere culturele en etnische achtergrond kan dit voorkomen. Wees je als leerkracht daarom bewust van de verschillende waarden en normen die in de groep voorkomen.
Deze confrontatie met diverse, vaak conflicterende normen en waarden, is een belangrijk ervaringsmoment voor de ontwikkeling van eigen waarden en normen.
Benut daarom vooral de praktijk van alledag door de gewoonten en regels waarmee de kinderen zelf dagelijks worden geconfronteerd (bijvoorbeeld de klasseregels) te bespreken en te zien welke ideeën en gedachten er achter zitten.
Dagelijks doen zich in school situaties voor die aanleiding kunnen geven voor een gesprek over waarden en normen: een voorval op het speelplein, een kringgesprek over een bepaald onderwerp, de bespreking van de inhoud van een (prenten)boek. (Situatieschets: Speelkwartier)
Het is speelkwartier. Op het schoolplein is een aantal kinderen aan het voetballen. Plotseling is er een opstootje. Raoul ligt op de grond en Ali ligt er bovenop. Hij slaat als een wilde op Raoul in. De pleinwacht haalt de jongens uit elkaar. Als de pleinwacht de jongens hun verhaal laat vertellen, blijkt dat Ali Raoul getackeld heeft, waardoor hij balverlies leed. Raoul werd toen boos en zei vervelende dingen over de broer van Ali. Ali begon toen te slaan. De reactie van Ali was, gezien zijn etnische achtergrond, begrijpelijk. Het opkomen voor je groep of je familie is voor hem erg belangrijk.
Bewerkt naar: Interculturele sociale vaardigheden op de basisschool. Basisboek voor leerkrachten en hulpverleners.
Verhelder waarden en normen die op school gelden Situatiaschets De wc
Wat is bijvoorbeeld het nut van bepaalde regels en welke ideeën zitten achter bepaalde gewoonten? Pas als kinderen de zin van een regel of gewoonte hebben ontdekt, kunnen zij die zich eigen maken.
Het komt voor dat kinderen de zin van een regel met geen mogelijkheid kunnen ontdekken. Dat is dan een goede gelegenheid om ze te laten ervaren dat je regels kunt aanpassen of zelfs afschaffen.
Naarmate kinderen ouder worden, kan hen geleerd worden ook inzicht te krijgen in de waarden en normen van anderen. Het blijkt dat als je met kinderen praat over zaken als schelden, vloeken, homoseksualiteit, buitenlanders, ze vaak klakkeloos de ideeën van ouders en vriendjes overnemen.
Kinderen confronteren met andere ideeën en opvattingen zet ze aan het denken over hun eigen mening. (Situatieschets: De wc)
In de klas geldt de regel dat de kinderen, als ze naar het toilet moeten, dat vragen aan de meester. De meester vindt namelijk dat er anders teveel kinderen zomaar de klas uitlopen en dat verstoort de les. Hij is bang dat de kinderen dan minder geconcentreerd zijn en hun werk niet goed meer kunnen doen.
De kinderen vinden dat eigenlijk onzin. Thuis hoeven ze immers ook niet te vragen of ze naar de wc mogen. De kinderen vinden dat als je moet, je gewoon moet kunnen gaan. Dat kan best zonder anderen te storen.
De meester vindt het de moeite waard om te proberen of dat kan. Hij belooft dat de kinderen de komende week niet hoeven te vragen als ze naar de wc moeten. Ze spreken af dat ze tijdens activiteiten waarbij de hele klas betrokken is, uitleg en dergelijke, alleen bij zeer hoge nood de klas verlaten.
Na die week gaan ze samen kijken of de nieuwe situatie werkt of dat de oude regel opnieuw ingesteld moet worden. Of dat er misschien aanvullende afspraken moeten gelden voor één of meer kinderen.
Ga na waarom kinderen zich veelvuldig niet aan gestelde regels houden
Als kinderen zich geregeld niet aan bepaalde regels houden, is het zinvol om de volgende zaken na te gaan:
Een te klein of saai schoolplein bijvoorbeeld, heeft op sommige kinderen een agressieverhogende uitwerking. (Situatieschets: Voetbal in de regen) Situatieschets Voetbal in de regen
De kinderen voetballen regelmatig op het grasveld. Het grasveld is namelijk de enige plek waar gevoetbald kan worden. Het heeft de laatste dagen veel geregend en het veld is dan ook erg glad en modderig. Omdat het dan gevaarlijk wordt voor de kinderen, is de regel ingesteld dat als het geregend heeft, er niet op het veld gevoetbald mag worden.
Deze regel wordt vaak 'vergeten' door kinderen. Elke pauze is het weer raak. De pleinwacht moet dan de kinderen van het grasveld halen. De pleinwacht wordt er een beetje moedeloos van. Als hij de kinderen vraagt, waarom ze zich niet aan de regel houden, blijkt dat de kinderen het juist heel gaaf vinden als het modderig is, want dan kun je zulke gave slidings maken. Bovendien wordt er in het 'echt' ook op modderige velden gevoetbald.
Geef indien mogelijk geen straf, maar laat een kind de gevolgen van zijn of haar gedrag ervaren Spelregels voor wie de 'logisch gevolg'-methode toe wil passen: Situatieschets Graffiti
Straf heeft als nadeel dat het verband tussen straf en de 'misdaad' meestal niet logisch is. De aandacht van de kinderen richt zich vooral op de straf die hem of haar te wachten staat en op de persoon die hem of haar dit aandoet. De aanleiding is snel vergeten.
Het is vaak effectiever om in plaats van straf de 'methode van het logisch gevolg'
te hanteren.
- Blijf vriendelijk, dan hebben de gevolgen meer effect (door je kwaad te maken of door kwaadheid te spelen, krijgt het 'logisch gevolg' een strafkarakter).
- Houd het kort en zakelijk: niet blijven doorzeuren of gaan preken (ik had nog zo gezegd en denk eraan dat..).
- Het logisch gevolg moet ook voor het kind logisch zijn en in verhouding staan tot het gewraakte gedrag: niet Marie het hele schoolplein laten aanvegen, omdat ze het klokhuis van een appel niet in de vuilnisbak gooide.
- Gebruik geen logische gevolgen waar het niet kan: bijvoorbeeld omdat het logisch gevolg te gevaarlijk is of omdat de achtergronden van het gedrag om andere maatregelen vragen.
Consequent gebruik van de 'logisch gevolg'-methode veroorzaakt minder wrijving in de klas, wat een gunstige uitwerking heeft op de klassesfeer.
Tenslotte kan het zinvol zijn je zo nu en dan af te vragen of de reactie van volwassenen op het doen en laten van kinderen niet wat overtrokken is; wat zou er gebeuren als niet Jochem, maar z'n vader daar zat en kauwgum kauwde? Hoe zou ik reageren als niet Adriani maar m'n collega per ongeluk mijn koffiemok van het bureau zou stoten? (Situatieschets: Graffiti)
Hussain en Stef hebben tegen de regels in de schoolmuur volgespoten met graffiti. Een logisch gevolg is dat ze hun schrijf- en tekenwerk te lijf gaan tot er niets meer van te zien is. Het logische gevolg wordt echter straf, als ze ook het werk van kinderen die niet betrapt zijn, moeten verwijderen.
Houd u zelf ook aan de regels Situatieschets Fietsen op het schoolplein
Het komt nogal eens voor dat kinderen zich stipt aan de regels moeten houden, terwijl volwassenen deze kennelijk naar believen met voeten mogen treden.
Dit werkt moraalondermijnend. Dit gedrag van volwassenen suggereert immers, dat de achterliggende bedoeling van de regel alleen voor kinderen geldt. Voor volwassenen heeft hij kennelijk geen waarde.
Dat snappen kinderen niet en meestal terecht. Waarom mag je nooit liegen, behalve tegen de treinconducteur als hij naar je leeftijd vraagt? ('Je zegt maar dat je elf bent, dan mag je nog op een Railrunner mee.') Waarom mag je in de klas niet schreeuwen als je boos bent, behalve als je juf of meester bent? Waarom mag de meester wel tegen mij zeggen: 'Jou wordt niets gevraagd', en ben ik onbeleefd als ik hetzelfde tegen hem zeg? (Situatieschets: Fietsen op het schoolplein)
Veel kinderen komen met de fiets naar school. Op het schoolplein is een fietsenhok, maar het is verboden om over het schoolplein te fietsen.
Joep weet dat, maar hij ziet dat er nog bijna niemand op het schoolplein is. Hij fietst gewoon naar het fietsenhok.
Juffrouw Ilse ziet het gebeuren en roept Joep bij zich.
Op het moment dat ze Joep op zijn gedrag wil aanspreken, komt meneer de Boer het schoolplein op fietsen...
3. Welke ontwikkeling maken kinderen door en wat zijn zinvolle Tussendoelen Leerlijn
tussendoelen
?
Tussendoelen zijn onderwijsdoelen voor een bepaalde leeftijdsgroep, die samen met de tussendoelen voor de andere leeftijdsgroepen een samenhangende leerlijn vormen.
Voor de diverse leeftijdsgroepen groep 1-2, groep 3-4, groep 5-6 en groep 7-8 geven we hier een korte schets van de ontwikkeling van kinderen: ontwikkeling/rijping, kritische momenten in de ontwikkeling, risico's.
Zowel de gesignaleerde kansen als de risico's zijn indicaties voor de wenselijkheid om de betreffende aspecten een plaats te geven in het onderwijsprogramma, bijvoorbeeld door ze op te nemen in een leerlijn
.
Een leerlijn is een reeks van samenhangende doelen voor de diverse leeftijdsgroepen.
De ontwikkelschetsen zijn in feite profielschetsen van het gemiddelde van een bepaalde leeftijdsgroep. In de praktijk vragen deze profielschetsen om nadere invulling en differentiatie, omdat kinderen nu eenmaal grote verschillen vertonen in: rijping, leeftijd en in milieu. Naarmate de kinderen ouder worden, zien we deze verschillen vaak toenemen.
Door de ontwikkeling van de kinderen op dit terrein goed te volgen, bijvoorbeeld met een leerlingvolgsysteem, krijgt u de specifieke informatie die de eigen situatie in beeld brengt.
4. Hoe kan ik in de les aandacht besteden aan waarden en normen?
In de lessuggesties wordt vaak een beroep gedaan op de luister- en spreekvaardigheid van kinderen. De lessuggesties hebben dan ook een directe en sterke relatie met taalontwikkeling en taalverwerving (Kijk op "Werken aan": Inleven in de ander, paragraaf 1).
Lessuggesties voor: